PRZEDMIOT HARMONII

Harmonia to nauka o akordach ‑ sposobie ich tworzenia i łączenia. W nauce harmonii, dla której podstawą jest system tonalny dur-moll, operuje się czterogłosową fakturą chóralną, a zakres środków nawiązuje w szczególności do tych wykształconych i wykorzystywanych w muzyce baroku i klasycyzmu.

ZAPIS CHÓRALNY

Zwykle dla zapisu głosów chóralnych wykorzystuje się cztery pięciolinie (po jednej dla każdego głosu). Na potrzeby przykładów i ćwiczeń stosować będziemy skrócony typ zapisu, który obejmuje system muzyczny składający się z dwóch pięciolinii: górnej dla głosów żeńskich (klucz wiolinowy) oraz dolnej dla głosów męskich (klucz basowy). Ze względu na umieszczenie dwóch głosów na jednej pięciolinii, dźwięki zapisuje się z laseczkami w przeciwne strony ‑ w górę dla głosu wyższego, w dół dla niższego.

SKALE GŁOSÓW

Ponieważ operujemy czteroma głosami chóralnymi, warto poznać ich skale:
  • sopran: c1-a2
  • alt: f-d2
  • tenor: c-a1
  • bas: F-d1
Relacje zakresów dźwiękowych określających przedstawione skale głosów można streścić następująco:
  • skale wszystkich głosów zawarte są w obrębie tercdecydymy wielkiej (oktawa plus seksta wielka)
  • skala tenoru obejmuje dźwięki skali sopranu z przeniesieniem o oktawę
  • skala basu obejmuje dźwięki skali altu z przeniesieniem o oktawę
  • skala altu obejmuje dźwięki skali sopranu z przeniesieniem o kwintę
  • skala basu obejmuje dźwięki skali tenoru z przeniesieniem o kwintę

DWOJENIE SKŁADNIKÓW

Na początku operować będziemy wyłącznie tzw. akordami triady harmonicznej, to jest trójdźwiękami zbudowanymi na I, IV i V stopniu. Pełnią one rolę toniki (T), subdominanty (S) i dominanty (D) tonacji. Na każdy z tych akordów składają się dźwięki określane jako jego pryma, tercja i kwinta. Podstawę akordu stanowi pryma. To ona, w połączeniu z trybem, określa nazwę akordu, np. akord durowy, którego prymę stanowi dźwięk c, nazywamy akordem C-dur. Ze względu na występowanie trzech składników akordu, w fakturze czterogłosowej pojawia się konieczność dwojenia wybranego składnika. W postaci zasadniczej tym składnikiem będzie pryma.

ODLEGŁOŚCI POMIĘDZY GŁOSAMI

W celu zapewnienia najlepszego brzmienia akordu przestrzega się zachowania prawidłowych odległości pomiędzy parami sąsiednich głosów. Maksymalne dozwolone odległości to:
  • sopran ‑ alt: do oktawy włącznie
  • alt ‑ tenor: poniżej oktawy (w przewrotach, pod pewnymi warunkami ‑ do oktawy włącznie)
  • tenor ‑ bas: do dwóch oktaw

POSTAĆ AKORDU

Postać (przewrót) akordu wyznaczana jest przez składnik znajdujący się w głosie najniższym ‑ w basie. Postać prymy określamy jako postać zasadniczą, postać tercji jako pierwszy przewrót, postać kwinty jako drugi przewrót.

POZYCJA AKORDU

Pozycję akordu wyznacza składnik znajdujący się w głosie najwyższym ‑ w sopranie. Gdy jest to pryma, mówimy o akordzie w pozycji prymy, gdy tercja ‑ o akordzie w pozycji tercji i tak dalej. W zapisie funkcyjnym pozycję (jeśli wskazana) określa cyfra znajdująca się nad oznaczeniem funkcji.

UKŁAD AKORDU

W zależności od sposobu rozdysponowania składników pomiędzy głosami możemy wyróżnić dwa typy układu akordu: skupiony i rozległy. Na rodzaj układu zawsze wpływa rozmieszczenie dźwięków w trzech głosach najwyższych. Jeżeli głosy te realizują najbliższe dźwięki akordowe, wówczas mówimy o układzie skupionym, w przeciwnym razie ‑ o rozległym. W zapisie funkcyjnym postać (jeśli wskazana) określa cyfra znajdująca się pod oznaczeniem funkcji.

PRZYKŁADY