System muzyczny, skala muzyczna

Pod pojęciem skali muzycznej rozumiemy schemat następstw dźwięków uporządkowanych według wysokości, z zachowaniem określonych odległości interwałowych między jej stopniami. Schemat ten ściśle wynika z danego systemu muzycznego. W muzyce europejskiej od kilku stuleci dominuje system równomiernie temperowany, ograniczający użyteczny materiał dźwiękowy do 12 ‑ pozostających w równych odległościach ‑ półtonów w ramach oktawy.

Tetrachord

Pojęciem kluczowym dla struktury skali jest tetrachord. Pod terminem tym rozumiemy układ czterech kolejnych dźwięków, stanowiących integralną część budowy skali. Wyróżnia się dwa takie układy: tetrachord dolny, obejmujący stopnie I‑IV, oraz tetrachord górny, obejmujący stopnie V‑VIII. Pomiędzy obiema strukturami ‑ a konkretnie między stopniem IV a V ‑ występuje odległość całego tonu (sekundy wielkiej). W ramach tetrachordów mogą występować też inne odległości: półtonu (sekundy małej), a nawet półtora tonu (sekundy zwiększonej).

Budowa skali durowej

Istotnym elementem strukturalnym każdej skali jest rozmieszczenie półtonów. W obrębie skal diatonicznych są to półtony diatoniczne (sekundy małe), w przeciwieństwie do półtonów chromatycznych (pryma zwiększona), niewystępujących w skalach systemu dur‑moll. W skali durowej półtony znajdują się między stopniami III i IV oraz VII i VIII. Między pozostałymi stopniami występują całe tony. Skalę durową w jej odmianie naturalnej definiuje zatem schemat: dwa całe tony, półton, trzy całe tony, półton.

Gama

Realizacja schematu skali w oparciu o konkretne wysokości dźwiękowe to gama. Jeśli rozpoczyna się od dźwięku c i reprezentuje przedstawioną wcześniej budowę, to nazwiemy ją gamą C‑dur. Ponieważ gamę można utworzyć od dowolnego dźwięku, struktura skali może być realizowana w wielu wariantach, czyli transpozycjach (tonacjach). Jeśli schemat skali durowej rozpoczniemy od jej VI stopnia, otrzymamy skalę molową w odmianie naturalnej (eolskiej). Półtony występują w niej między stopniami II i III oraz V i VI. Przykładem takiej realizacji opartej na dźwięku a jest gama a‑moll:

Mimo że obie gamy (C‑dur i a‑moll) wykorzystują ten sam zbiór dźwięków (tzw. szereg diatoniczny, odpowiadający białym klawiszom fortepianu), to znaczenie tych dźwięków jest różne. Dla wyjaśnienia tego zjawiska niezbędne będzie wprowadzenie pojęcia tonacji.

Tonacja

Przez tonację rozumie się w muzyce odpowiedni dobór materiału dźwiękowego i związany z nim całokształt zależności pomiędzy poszczególnymi jego elementami. Relacje te ‑ z kolei ‑ rzutują na rolę (funkcję) każdego z dźwięków. Cały materiał tonacji zawarty jest nie tylko w gamie jako strukturze melodycznej, ale również w powiązanej z nią strukturze harmonicznej, jaką jest triada harmoniczna. Dźwiękiem najbardziej istotnym, swego rodzaju punktem odniesienia i dążenia, jest tzw. dźwięk toniczny. Stanowi on I stopień tonacji i odpowiadającej jej gamy i to on nadaje gamie ‑ oraz tonacji ‑ swą nazwę. Innymi ważnymi dla tonacji dźwiękami są te, które znajdują się na V (dźwięk dominantowy) i IV stopniu tonacji (dźwięk subdominantowy).

Charakterystycznym i posiadającym duże znaczenie dźwiękiem jest VII stopień tonacji ‑ gdy pozostaje w odległości półtonu względem VIII (I) stopnia, nazywamy go dźwiękiem prowadzącym ze względu na jego ciążenie do rozwiązania na dźwięk toniczny. Warto odnotować, że wspomniane wcześniej gamy C‑dur i a‑moll mają różne dźwięki toniczne, dominantowe itd. Gamy te (i odpowiadające im tonacje) posiadają również odrębny zestaw akordów składających się na triadę harmoniczną ‑ nie tylko w odniesieniu do wysokości, ale również co do ich trybu. W praktyce muzycznej przyjęło się, że gamy i tonacje durowe oznacza się wielkimi literami, zaś molowe ‑ małymi.