Trójdźwięk durowy i molowy – budowa i przewroty

TRÓJDŹWIĘK DUROWY I MOLOWY

Podstawowe struktury harmoniczne

Podstawowymi strukturami harmonicznymi w systemie tonalnym dur‑moll są tercjowo zbudowane trójdźwięki: durowy i molowy. Ta dychotomia ‑ przeciwstawienie trybu durowego i molowego, odnoszące się również do tonacji i odpowiadających im skal ‑ stanowi esencję wspomnianego systemu. Dźwięki tworzące współbrzmienia określamy mianem składników. W trójdźwięku występują trzy:

pryma ‑ stanowi podstawę i najważniejszy dźwięk konstrukcji
tercja ‑ znajduje się o tercję nad prymą; nadaje odpowiedni tryb
kwinta ‑ znajduje się o kwintę nad prymą

Wielkość i kolejność tercji w trójdźwiękach jest stała:

w trójdźwięku durowym: tercja wielka pomiędzy dolną parą składników, a mała pomiędzy górną

w trójdźwięku molowym: tercja mała pomiędzy dolną parą składników, a wielka pomiędzy górną

Przewroty trójdźwięków

Wymieniony wyżej porządek składników i występujących między nimi odległości jest typowy dla tzw. postaci zasadniczej. Podobnie jak interwały, akordy posiadają również swoje przewroty. Postać akordu określa najniżej znajdujący się składnik:

gdy jest nim pryma, akord występuje w postaci zasadniczej (postać prymy)
gdy jest nim tercja, akord występuje w I przewrocie (postać sekstowa; inaczej: postać tercji)
gdy jest nim kwinta, akord występuje w II przewrocie (postać kwartsekstowa; inaczej: postać kwinty)

W zależności od trybu i przewrotu zmienia się struktura interwałowa trójdźwięku:
‑ w trójdźwięku durowym

w I przewrocie pomiędzy dolną parą składników występuje tercja mała, a pomiędzy górną kwarta czysta
w II przewrocie pomiędzy dolną parą składników występuje kwarta czysta, a pomiędzy górną tercja wielka

‑ w trójdźwięku molowym

w I przewrocie pomiędzy dolną parą składników występuje tercja wielka, a pomiędzy górną kwarta czysta
w II przewrocie pomiędzy dolną parą składników występuje kwarta czysta, a pomiędzy górną tercja mała

Trójdźwięki jako struktury diatoniczne

Warto ‑ dla większej wprawy i szybszej orientacji ‑ uświadomić sobie, że niezależnie od trybu tonacji posługiwanie się dźwiękami diatonicznymi (gamowłaściwymi) ułożonymi tercjowo daje niemal zawsze akordy durowe lub molowe. Dla odmian naturalnych istnieje tylko jeden wyjątek: VII stopień w tonacji durowej i II stopień w molowej. Zbudowana na nich struktura to trójdźwięk zmniejszony.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie pozostałe współbrzmienia są zbieżne pod względem trybu z charakterem tonacji (durowe w durowej, molowe w molowej). Zarówno akordy durowe, jaki molowe reprezentowane są w równej liczbie ‑ po trzy. Istnieje przy tym pewna prawidłowość: akordy zlokalizowane na I (VIII), IV i V stopniu mają tryb tożsamy z tonacją, pozostałe zaś nie. Wykorzystując tę zasadę, w oparciu o znany materiał diatoniczny oraz stopnie, na których występują akordy odpowiedniego trybu, można ‑ bez konieczności skrupulatnego obliczania odległości między składnikami ‑ bezbłędnie i sprawnie ustalać dźwięki różnych akordów.

Wykonaj ćwiczenie: obierz tonację (durową lub molową), uświadom sobie, jakim materiałem diatonicznym dysponujesz. Możesz w tym celu posłużyć się kołem kwintowym. Ustal następnie dźwięki akordu na wybranym stopniu. Posługując się wiedzą o tym, jaki tryb powinien wystąpić na danym stopniu, oraz w oparciu o prymę (dolny dźwięk), ustal jego nazwę.

Przykład: dla tonacji d‑moll materiał diatoniczny stanowią dźwięki d, e, f, g, a, b, c, d. Na akord na VI stopniu składają się dźwięki b, d, f. Na tym stopniu tonacji molowej występuje akord durowy ‑ zatem jest to B‑dur.

Powtarzaj to zadanie wielokrotnie, ćwicząc w ten sposób równocześnie budowę gamy, trójdźwięku i utrwalając szereg opisanych wcześniej zależności.

Gdy nabierzesz wprawy, staraj się ustalać dźwięki wybranego akordu poprzez odniesienie go do konkretnej tonacji. Na przykład: dla akordu g‑moll możesz posłużyć się diatoniką tejże tonacji, traktując go jako tonikę (g, a, b, c, d, es, f, g) ‑ z łatwością określisz wówczas, że jego składnikami są dźwięki g, b, d.

Kolejnym krokiem ‑ w odwrotnym kierunku ‑ może być ustalanie jak największej liczby tonacji, w których dany akord występuje. Na przykład: akord e‑moll jest strukturą diatoniczną w tonacjach: e‑moll / G‑dur, a‑moll / C‑dur oraz h‑moll / D‑dur.

Utrwal wzajemną zależność trybu tonacji i akordów na I, IV i V stopniu, znajdując akordy triady harmonicznej w wybranych tonacjach. Pamiętaj, że w tonacji molowej stosuje się istotny dla specyfiki systemu dur‑moll wyjątek ‑ dokonuje się zmiany trybu akordu dominantowego (na V stopniu) na durowy (stosując odmianę harmoniczną gamy), przez co jego dążenie do rozwiązania na tonikę staje się znacznie silniejsze.